De Nationale Hartfalenweek: Diagnose hartfalen sneller en beter. Intensief onderzoek in MUMC+ loont

Ons hart is slechts een domme pomp, aangestuurd door onze hersenen.’ Ze kan er wel om lachen, om de opmerking van de beroemde professor en neurobioloog Dick Schwaab in een recent interview. ‘Het hart’, zegt Vanessa van Empel, ‘is zo’n ongelofelijk ingewikkeld orgaan waar we nog zo weinig van weten. Neem hartfalen, eigenlijk hebben we nog steeds geen idee wat nu precies de oorzaak is. Waarom de ene mens het wel krijgt en de ander niet, waarom een behandeling aanslaat en waarom niet. Komen we er ooit achter? Ik hoop het, we doen ons uiterste best. Er zijn nog zoveel hartgeheimen te doorgronden.’

En dan heeft de in Maastricht opgeleide en in Utrecht gepromoveerde cardioloog het niet eens over hartinfarcten of ritmestoornissen maar alleen over haar eigen vakgebied; hartfalen.

Stijf hart

 ‘Nou’, nuanceert ze in haar werkkamer aan het einde van weer een intensieve dag op de poli. ‘Als onderzoeker hou ik me sinds 2007 uitsluitend bezig met hartfalen door een stijf hart. Verantwoordelijk voor ongeveer de helft van het aantal gevallen van deze hartziekte. Bij een stijf hart is niet onvoldoende knijpkracht van de hartspier de oorzaak van hartfalen, maar de ontspanning ná het pompen. Het bloed stroomt niet snel genoeg terug met alle nare gevolgen van dien. Kortademigheid, vermoeidheid, vochtophoping. Symptomen die steeds erger worden met uiteindelijke fatale gevolgen.’

Een hartziekte die steeds meer slachtoffers, met name vrouwen, maakt en dus heel hoog op de prioriteitenlijst van de medische wetenschap staat. Duizenden onderzoekers en artsen wereldwijd zijn er dagdagelijks mee bezig. Ook Vanessa van Empel dus, met haar collega’s in Maastricht richt ze zich vooral op een snellere en betere diagnose en mogelijke oorzaken.

Kleine bloedvaatjes

‘Maken we vorderingen? Jazeker. We weten inmiddels dat patiënten met hartfalen afwijkingen aan de kleine bloedvaatjes hebben. Dat hebben we vastgesteld aan de hand van scans in onze speciaal ingerichte polikliniek. De kleine bloedvaatjes leveren onvoldoende bloed, daardoor werken de spiercellen niet goed en ontstaan er problemen met het aanspannen en ontspannen van de hartspier. Vergelijk het met een ballon die je opblaast en weer leeg laat lopen. Dat gaat niet meer soepel, de organen zoals de longen en hersenen krijgen onvoldoende vers bloed, vocht hoopt zich op en de patiënt wordt zieker en zieker.’

Een diagnose stellen lijkt in dat verband niet zo moeilijk, maar dat valt in de praktijk tegen. ‘De knijpcapaciteit van een hart is goed te meten, maar een stijf hart dus niet. Zelfs cardiologen hebben er moeite mee. Een bloedonderzoek geeft meestal geen definitief uitsluitsel, een echo evenmin. Zelfs een MRI geeft niet altijd een garantie. Het onderzoekstraject kan daardoor heel lang duren, is belastend voor de patiënt en erg kostbaar. En tijdrovend, terwijl je met medicijnen en behandelingen zo snel mogelijk wilt starten. Want al is genezing nog niet mogelijk, er zijn inmiddels wel effectieve remedies waarmee we het proces van hartfalen kunnen afremmen. Als we maar snel kunnen beginnen.’

Snelle diagnose

Jeremy Weerts, afgestudeerd arts, gepromoveerd in Maastricht en cardioloog in opleiding, is één van de postdocs onder de vleugels van Vanessa van Empel die speurt naar betere diagnosetechnieken. ‘We maken zeker vorderingen’, zegt de geboren Achterhoeker, momenteel werkzaam in het Viecuri in Venlo. ‘Zo weten we dat ontstekingen hoogstwaarschijnlijk de boosdoeners zijn. Zij tasten de kleine bloedvaatjes aan. We zijn nu zo ver dat we bepaalde ontstekingswaarden in het bloed zien en met meer zekerheid kunnen vaststellen dat er sprake is van een stijf hart. We zijn er nog lang niet, maar het is een mooi begin. We kunnen nu sneller en  met meer zekerheid een diagnose stellen.’

Vanessa van Empel knikt. ‘Inderdaad een begin. Maar de vervolgvragen zijn zowat eindeloos. Een ontsteking betekent dat het immuunsysteem in actie komt. Maar waartegen?  En hoe bestrijd je die? Met een ontstekingsremmer? Was het maar zo makkelijk. Elk ontsteking vergt een bestrijding op maat en kan de nodige ongewenste bijwerkingen hebben. De lange zoektocht is pas net begonnen.’

Hartfalen en leefstijl

Vragen en aannames zijn er volop. Zo is er de steeds luider klinkende stelling dat hartfalen te maken heeft met leefstijl. ‘Dat proberen we ook uit te zoeken’, zegt Jeremy Weerts. ‘We zien wel heel regelmatig een verband tussen leefstijl en gezondheid enerzijds en hartfalen anderzijds. Het verband met roken wordt snel gelegd, omdat bij mensen met een stijf hart de kleine bloedvaatjes beschadigd zijn. Maar ook niet-rokers krijgen de ziekte. Dan is er hoge bloeddruk, overgewicht, diabetes. Stuk voor stuk veroorzakers van hart- en vaatziekten. Echter, ook hier geldt dat gezonde, slanke mensen die voldoende bewegen soms ook hartfalen krijgen. Misschien spelen ook andere factoren, buiten leefstijl, een rol. Omgeving, werk, lichamelijke activiteiten.’

Veel vrouwen

En dan is er de vraag waarom onevenredig veel vrouwen, 70 procent, een stijf hart ontwikkelen, een onderwerp dat Vanessa al bijna 20 jaar fascineert en waarop nog geen antwoord gevonden is. ‘Een eerste aanwijzing hebben we gevonden. We denken dat het probleem veroorzaakt wordt door de kleine bloedvaten die het hart omspannen. Waarschijnlijk zijn die iets anders samengesteld dan die van mannen. Het kan ook met hormonen van doen hebben. Dit onderzoek loopt nog volop.’

Voorlopig richten Vanessa en haar team hun pijlen op de markers in het bloed van patiënten met hartfalen. ‘Op de ontstekingswaarden dus’, vult Jeremy aan. ‘We kunnen steeds meer stofjes en markers isoleren en zoeken intensief naar verbanden en overeenkomsten. Dat betekent dat we duizenden bloedmonsters moeten onderzoeken. Monnikenwerk, samen met de mensen van het lab. Maar daar ligt wel de sleutel, denken we. Voor betere behandelingen én preventie. Als we de oorzaken kennen, dan kunnen we hartfalen misschien ook voorkomen.’

Funding onderzoek 

Monnikenwerk en kostbaar, benadrukt Vanessa. ‘We hebben recent honderden patiënten van het MUMC gevraagd om bloedmonsters af te staan. Daarmee gaan we nu aan de slag. De financiële middelen zijn echter schaars. Labonderzoeken zijn duur, de salarissen van de onderzoekers en promovendi drukken zwaar. Daarom zijn we bijzonder blij met de bijdragen die we van het Hart en vaat onderzoekfonds Limburg ontvangen. Zonder hun middelen zouden we bepaalde onderzoeken niet kunnen doen.’

Dit interview verscheen eerder in Nummer1